หนูรู้จักช้างหรือเปล่า หนูรู้จักชิ้นหรือเปล่า

ช้าง ช้าง ช้าง หนูรู้จักช้างหรือเปล่า

ช้างมันตัวโตไม่เบา จมูกมันยาวเรียกว่างวง

สองเขี้ยวข้างงวง*เรียกว่างา  มีหูมีตาหางยาว

(*หมายเหตุ: เนื้อเพลงเดิมเขียนว่า สองเขี้ยวยาวกลวง)

 

          เพลงช้างบทเพลงฮิตที่สุดเพลงหนึ่งที่เป็นความทรงจำร่วมของสังคมไทย โดยเฉพาะเด็กไทยรุ่นแล้วรุ่นเล่า ร้องเล่นเต้นรำกันอย่างสนุกสนาน ต่อเนื่องกันมาเป็นเวลายาวนานเกือบหกศตวรรษ ด้วยความลงตัวของทั้งภาษาจินตนาการที่สร้างเป็นเนื้อเพลงและจังหวะทำนองที่สนุกจดจำง่าย จุดประกายให้ผู้คนจำนวนมากหันมาสนใจสิ่งที่เรียกว่า ดนตรีไทยนอกจากนี้ เพลงช้างได้รับการยกย่องคัดเลือกเป็นเพลงสำคัญของกลุ่มประเทศภาคพื้นเอเซียโดยศูนย์วัฒนธรรมเอเชียแห่งยูเนสโก (ACCU : Asian Cultural Centre for UNESCO) อีกด้วย

          นี่คือหนึ่งในผลงานสำคัญของคุณหญิงชิ้น ศิลปบรรเลง เขียนเพลงช้างจากทำนองเพลงไทยเก่าสำเนียงพม่า ชื่อ พม่าเขวเพื่อเป็นเพลงร้องสำหรับเด็กให้กับโครงการ วิทยุโรงเรียนของศูนย์เทคโนโลยีทางการศึกษา กระทรวงศึกษาธิการ ใช้เป็นบทเรียนในหลักสูตรของกระทรวงศึกษาธิการเพื่อให้นักเรียนได้รู้จักและซาบซึ้งในวัฒนธรรมไทยที่ส่งเสียงผ่านคลื่นวิทยุไปยังห้องเรียนทุกหัวระแหงในประเทศไทย และกลายมาเป็นเพลงที่นำไปร้องกันอย่างแพร่หลายในสาธารณะ เป็นที่ถูกใจทุกเพศทุกวัยตั้งแต่เด็กไปจนถึงผู้ใหญ่

          นอกจากเพลงช้าง ยังมีบทเพลงเกิดใหม่สำหรับเด็กนักเรียนอีกมากมายหลายร้อยเพลงที่สร้างสรรค์โดยคุณหญิงชิ้น ศิลปบรรเลง และกรรมการการจัดทำบทเรียนทางวิทยุโรงเรียน วิชาดนตรีนาฏศิลป์ ทำนองเพลงเลือกสรรมาจากเพลงไทยเดิม เพลงพื้นบ้าน เพลงสากลที่เหมาะกับเด็ก หรือทำนองเพลงที่แต่งขึ้นมาใหม่ คำร้องใหม่ของเพลงใช้ภาษาร่วมยุคสมัยปัจจุบัน เนื้อหามีทั้งประเภทสอนจริยธรรม ระเบียบประเพณีที่ดีงาม สอนให้รัก ชาติ ศาสนา พระมหากษัตริย์ สอนพื้นฐานความรู้ในชีวิตประจำวัน สอนความรู้ระดับสากล สอนความรู้ประวัติศาสตร์ สังคมศึกษา ธรรมชาติศึกษา ฯลฯ ตัวอย่างผลงานเด่นของคุณหญิงชิ้น เช่น ต้นข้าว (ทำนองลาวต่อนก) มิตรดี (ทำนองเขมรขอทาน) ธูปเทียนทอง (ทำนองลาวเสี่ยงเทียน) ข้ามถนน (ทำนองฟ้อนเงี้ยว) ชวา (ทำนองบูเซ็นซ็อค) จันทร์วันเพ็ญ (ทำนองมอญกละ) เป็นต้น เพลงเหล่านี้เป็นมรดกที่ทรงคุณค่าที่ท่านฝากไว้ในสังคมไทยในฐานะของครูดนตรีไทย ผู้ที่สร้างแรงบันดาลใจและสิ่งแวดล้อมทางการศึกษาให้แก่เด็กไทยในโลกที่เปลี่ยนแปลง

          ความรู้ความสามารถของคุณหญิงชิ้น ศิลปบรรเลง เป็นผู้ที่มีฝีมือโดดเด่นในด้านดนตรีไทย รอบรู้ในศาสตร์ของดนตรีนาฏศิลป์ที่ได้รับการบ่มเพาะขัดเกลามาจากบิดาของท่านคือ ครูหลวงประดิษฐไพเราะ (ศร ศิลปบรรเลง) และโอกาสของการที่ได้สัมผัสกับครูบาอาจารย์จากทั้งวงการดนตรี วงการละคร ของกรมมหรสพในอดีต จนถึงยุคของการติดตามบิดาไปสอนดนตรีตามโรงเรียนต่างๆ และสามัคยาจารย์สมาคม หล่อหลอมให้เป็นผู้แตกฉานการปฏิบัติบรรเลงเครื่องดนตรีได้รอบวง การสร้างสรรค์งานเพลงใหม่ทั้งในรูปแบบอนุรักษ์นิยมและรูปแบบที่พัฒนาในสังคมอย่างเหมาะสม การค้นคว้าความรู้ทางดนตรี ชำระโน้ตเพลง บันทึกสาระประโยชน์ทางดนตรีไว้เป็นเอกสารตำรามากมาย และที่โดดเด่นมากอีกด้านคือความเป็นครู เป็นผู้ให้ตลอดชีวิต ทุ่มเทอุทิศกำลังกาย กำลังใจ กำลังทรัพย์สินส่วนตัว และเวลาตลอดชีวิตของท่าน พากเพียรพยายามปลูกปั้น สร้างสรรค์ศิษย์จำนวนมากมายเพื่อทำหน้าที่ผู้สืบต่อไว้ ด้วยเจตนารมณ์อันแน่วแน่และแรงกล้า ที่จะสืบทอดบำรุงรักษาศิลปะดนตรีไทย ไว้เป็นมรดกแก่อนุชนรุ่นหลังสืบไป

 

 

          ขออนุญาตกล่าวถึงประวัติของท่านอย่างย่นย่อ คุณหญิงชิ้น ศิลปบรรเลง เกิดเมื่อวันอังคารที่ กุมภาพันธ์ .. ๒๔๔๙ ปีมะเมีย ที่บ้านหน้าวังบูรพาภิรมย์ กรุงเทพฯ เป็นบุตรีของหลวงประดิษฐไพเราะ (ศร ศิลปบรรเลง) และนางโชติ ประดิษฐไพเราะ มีพี่น้องร่วมบิดามารดา คน คือ

          . .. สร้อยไข่มุกด์

          . .. ศุกร์ดารา

          . คุณหญิงชิ้น ศิลปบรรเลง

          . นางมหาเทพกษัตรสมุห (บรรเลง สาคริก สมรสกับพระมหาเทพกษัตรสมุห เนื่อง สาคริก)

          . .. ศิลปสราวุธ

          . นายประสิทธิ์ ศิลปบรรเลง (สมรสกับนางสาวลัดดา สารตายน)

          . นางชัชวาลย์ จันทร์เรือง (สมรสกับนายกุมุท จันทร์เรือง) และมีน้องร่วมบิดากับนางฟู ศิลปบรรเลง (มีศักดิ์เป็นน้า) คน คือ

          . นางเร่งงานรัดรุด (ภัลลิกา รุทรวณิช ศิลปบรรเลง สมรสกับจ่าเร่งงานรัดรุด)

          . นายขวัญชัย ศิลปบรรเลง (สมรสกับนางสาววิมล ฉ่ำมาลี)

          . ..(พิเศษ) สมชาย ศิลปบรรเลง ..(สมรสกับเภสัชกรหญิง ฉวีวรรณ เปรุนาวิน)

          . นายสนั่น ศิลปบรรเลง (สมรสกับนางสาวนพคุณ ลาภเอนก)คุณหญิงชิ้น ศิลปบรรเลง สมรสกับ นายประสงค์ ไชยพรรค (.., เนติบัณฑิต) เมื่อ .. ๒๔๘๔ มีทายาทคือ ผู้ช่วยศาสตราจารย์ มธุรส (ไชยพรรค) วิสุทธกุล

 

          ประวัติการศึกษา

          คุณหญิงชิ้นจบการศึกษาชั้นมัธยมศึกษาปีที่ แผนกภาษา (อังกฤษและฝรั่งเศส) เมื่อ .. ๒๔๖๖ จากโรงเรียนราชินี ปากคลองตลาด .. ๒๔๗๕ ได้รับประกาศนียบัตรครูประถม (..) .. ๒๔๗๖ สอบได้ชุดวิชาเศรษฐศาสตร์ ชุดครูมัธยม .. ๒๔๗๗ สอบได้ชุดวิชาดุริยางค์สากล ชุดครูมัธยม .. ๒๔๗๘ สอบได้ชุดวิชาภาษาไทย ชุดครูมัธยม .. ๒๔๗๙ ประกาศนียบัตรครูพิเศษมัธยม (..) และได้รับพระราชทานปริญญาการศึกษาดุษฎีบัณฑิตกิตติมศักดิ์ จากมหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ ประสานมิตร เมื่อ .. ๒๕๒๓ นอกเหนือจากการศึกษาในระบบ ยังได้สั่งสมความรู้วิชาชีพศิลปะด้านต่างๆ อยู่ตลอดเวลา อาทิ วิชาการฝีมือเรียนกับคุณครูนิล และคุณหญิงศรีธรรมราช (เป้า วิมุกตายน) การเขียนลายกนกศิลปะลายไทย เรียนกับหลวงวิศาลศิลปกรรม การดนตรี เรียนกับท่านบิดาคือ หลวงประดิษฐไพเราะ (ศร ศิลปบรรเลง) เดี่ยวซอด้วง เรียนกับท่านครูพระยาประสานดุริยศัพท์ (แปลก ประสานศัพท์) ซอสามสาย เรียนกับเจ้าเทพกัญญา บูรณพิมพ์ ดนตรีสากล (ทฤษฎีโน้ตสากล) เรียนกับพระเจนดุริยางค์คุณครูโฉลก เนตตสูต การขับร้องโน้ตสากล เรียนกับหลวงประสานบรรณวิทย์ และคุณครูนันทน์ ทรรทรานนท์ เรียนไวโอลินกับคุณครูกิจ สาราภรณ์ และได้รับมอบเป็นผู้อ่านโองการพิธีไหว้ครู จากท่านครูหลวงประดิษฐไพเราะ (ศร ศิลปบรรเลง) ตั้งแต่ ปี ๒๔๙๖ และสืบทอดหน้าที่การไหว้ครูมาจนตลอดชีวิตของท่าน

  

          ประวัติการทำงาน

          เริ่มต้นเป็นข้าราชการครู สังกัดกรมวิสามัญศึกษา โรงเรียนเบญจมราชาลัย เมื่อ .. ๒๔๗๗ ต่อมา .. ๒๔๗๘ ย้ายโอนไปรับราชการกรมศิลปากร ร่วมก่อตั้งโรงเรียนนาฏดุริยางค์ (วิทยาลัยนาฏศิลป์ปัจจุบัน) กรมศิลปากร เป็นผู้วางหลักสูตรการดนตรีขับร้องและนาฏศิลป์ ตลอดจนการฝีมือที่เกี่ยวกับการแสดงละคร ในขั้นแรกเป็นผู้สอนเองแทบทุกวิชา ได้แก่ ภาษาไทย ภาษาอังกฤษ ดนตรีไทย ดนตรีสากล และการช่างฝีมือ ยกเว้นวิชานาฏศิลป์และช่างศิลป์ ซึ่งมีผู้เชี่ยวชาญพิเศษเฉพาะด้าน คุณหญิงชิ้นเคยเป็นผู้ควบคุมด้านดนตรีและนาฏศิลป์ไทยไปแสดงเผยแพร่แลกเปลี่ยนวัฒนธรรมที่ประเทศญี่ปุ่น .. ๒๔๘๖ เข้าทำงานประจำแผนกกองการสังคีต .. ๒๔๙๖ เป็นหัวหน้าแผนกนาฏศิลป์ .. ๒๔๙๗ ย้ายโอนไปรับราชการสังกัดกรมการฝึกหัดครู กระทรวงศึกษาธิการ วิทยาลัยครูพระนคร (วังจันทร์เกษมและบางเขน) .. ๒๕๐๕ ย้ายโอนไปเป็นอาจารย์ประจำวิทยาลัยครูธนบุรี .. ๒๕๐๗ บรรจุตำแหน่งข้าราชการชั้นเอกจนถึง .. ๒๕๐๘ จึงลาออกจากราชการ เพื่อรับบำนาญก่อนเกษียณอายุราชการ

          คุณหญิงชิ้นได้อุทิศเวลาในชีวิตให้กับการสอนดนตรีไทยกับศิษย์หลายสถาบันการศึกษา อาทิ มหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ ประสานมิตร มหาวิทยาลัยศิลปากร วิทยาเขตทับแก้ว ชมรมดนตรีไทย ... จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย โรงเรียนนายเรือ สมุทรปราการ สอนดนตรีไทยที่คุรุสภาตั้งแต่ครั้งยังเป็นสามัคยาจารย์สมาคม วิทยาลัยครูพระนคร วิทยาลัยครูบ้านสมเด็จเจ้าพระยา โรงเรียนบวรนิเวศ โรงเรียนศรีอยุธยา โรงเรียนเทพศิรินทร์ โรงเรียนสาธิตจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย โรงเรียนวัดคณิกาผล ฯลฯ นอกจากนี้ยังได้ทำหน้าที่เป็นผู้ทรงคุณวุฒิตรวจวิทยานิพนธ์และผลงานวิชาการของอาจารย์ที่ขอตำแหน่งวิชาการสาขาวิชาดนตรีและนาฏกรรม เป็นที่ปรึกษาและคณะกรรมการดำเนินงานโครงการอนุรักษ์และเผยแพร่ดนตรีไทย สำนักงานเสริมสร้างเอกลักษณ์แห่งชาติ เป็นคณะบรรณาธิการทำสารานุกรมศัพท์ดนตรีไทย ราชบัณฑิตยสถาน กรรมการสอบไล่วิชาดนตรี กองส่งเสริม กระทรวงศึกษาธิการ กรรมการสอบคัดเลือกบรรจุครูเข้ารับราชการเกี่ยวกับวิชาดนตรี เป็นกรรมการ ... ของคุรุสภา เป็นหัวหน้าวงดนตรี ศรทองไปบรรเลงออกอากาศวิทยุ .. ในพระที่นั่งอัมพรสถานติดต่อกันหลายปีจนถึง .. ๒๕๑๔ ริเริ่มและส่งเสริมการจัดงาน ดนตรีไทยมัธยมศึกษาโดยโรงเรียนบวรนิเวศเป็นแกนนำ และพัฒนาเป็นงานมหกรรมดนตรีไทยมัธยมศึกษาต่อจากนั้นมาอีกหลายปี .. ๒๔๘๖ ร่วมก่อตั้งโรงเรียนผกาวลีนาฏดุริยางค์ กับน้องชาย อาจารย์ประสิทธิ์ และคุณลัดดา ศิลบรรเลง น้องสะใภ้ .. ๒๕๒๔ ได้ก่อตั้งมูลนิธิหลวงประดิษฐไพเราะ (ศร ศิลปบรรเลง) ในวาระครบรอบร้อยปีเกิดของท่านบิดา และจัดกิจกรรมส่งเสริมดนตรีไทยในนามมูลนิธิฯ มากมาย อาทิ จัดประกวดดนตรีไทยเพื่อความมั่นคงของชาติ .. ๒๕๒๕๒๕๒๘ โครงการส่งเสริมศิลปะดนตรีไทยเพื่อเยาวชนของชาติในโอกาสเฉลิมฉลองพระชนมายุหกสิบพรรษาของพระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช .. ๒๕๓๐ จัดประกวดดนตรีไทยรางวัลศรทองระดับประถมศึกษา และระดับมัธยมศึกษา

   

 

 

          ผลงานทางการสร้างสรรค์ดนตรี

          แต่งเพลงให้แก่รายการบทเรียนทางวิทยุโรงเรียนในชุดวิชา ดนตรีนาฏศิลป์จำนวนมาก บทเพลงหลายเพลงบรรจุอยู่ในหลักสูตรขับร้องของกระทรวงศึกษาธิการ เพลงสำหรับเด็กเป็นที่รู้จักอย่างแพร่หลายคือ เพลงช้างได้รับยกย่องคัดเลือกเป็นเพลงจากประเทศภาคพื้นเอเชียด้วยเพลงหนึ่ง นอกจากนี้ยังมีเพลงไทยตามแบบฉบับที่ท่านแต่งไว้หลายเพลง เช่น ลาวสองคอนเถา และเพลงประกอบละครคณะผกาวลี ที่น่าสนใจคือ มีผลงานการออกแบบเสื้อผ้าเครื่องแต่งกายให้กับละครอิงประวัติศาสตร์ของหลวงวิจิตรวาทการจำนวนมาก เมื่อครั้งยังปฏิบัติหน้าที่อยู่ที่โรงเรียนนาฏดุริยางค์ กรมศิลปากร นอกจากนั้นคุณหญิงชิ้นยังเป็นผู้บรรจุเพลงใส่ทำนอง และควบคุมการร้องเพลงของละครหลวงวิจิตรวาทการทุกเรื่อง ได้ขอให้หลวงประดิษฐ์ไพเราะบิดาแต่งเพลงประกอบละคร ทั้งเพลงออกไทย เขมร พม่า มอญ ลาว และจีน ทำให้เกิดเพลงใหม่ๆ ขึ้นอีกหลายเพลงจากการแสดงละครชุดนั้น งานเขียนด้านวิชาการของคุณหญิงชิ้น ที่รู้จักกันแพร่หลายคือ ศิลปะของการสอนดนตรีและละคร ซึ่งมีเรื่องความรู้ทั่วไปในการดนตรีไทยของวิเชียร กุลตัณฑ์ รวมอยู่ด้วย ซึ่งต่อมาหนังสือเล่มนี้ใช้อ่านประกอบในโรงเรียนมัธยมแบบประสม .. ๒๕๑๕ อีกเล่มหนึ่งคือ คู่มือครูศิลปศึกษาวิชาขับร้องดนตรี ประโยคมัธยมศึกษาตอนต้นของกรมวิชาการ

          คุณหญิงชิ้น ศิลปบรรเลง ถึงแก่กรรมด้วยโรคระบบหายใจล้มเหลว เมื่อวันจันทร์ที่ กรกฎาคม .. ๒๕๓๑ ได้มอบดวงตาให้สภากาชาดไทย อุทิศศพให้โรงพยาบาลศิริราช เพื่อการศึกษาทางการแพทย์ และวันอาทิตย์ที่ ๑๐ มีนาคม .. ๒๕๓๔ สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี เสด็จพระราชดำเนินพระราชทานเพลิงศพ คุณหญิงชิ้น ศิลปบรรเลง วัดเทพศิรินทราวาส ถือเป็นวันเดียวและเมรุเดียวกันกับที่พระราชทานเพลิงศพบิดาคือหลวงประดิษฐไพเราะ (ศร ศิลปบรรเลง) เมื่อวันที่ ๑๐ มีนาคม ๒๔๙๘ ห่างกัน ๓๖ ปี ในช่วงเวลานี้ คุณหญิงชิ้นได้พากเพียรก่อตั้งมูลนิธิหลวงประดิษฐไพเราะ (ศร ศิลปบรรเลง) ได้สำเร็จเมื่อ .. ๒๕๒๔ หลังจากท่านครูได้เสียชีวิตไปแล้ว ๒๖ ปี (๒๔๙๘) และตัวท่านเองได้มีชีวิตเห็นความสำเร็จก้าวหน้าของมูลนิธิฯ ต่อมาอีกถึง ปี (๒๕๒๔๒๕๓๑) เกียรติประวัติสูงสุด คุณหญิงชิ้น ศิลปบรรเลงได้รับการเชิดชูเกียรติเป็นศิลปินแห่งชาติ สาขาศิลปะการแสดง (ดนตรีไทย) .. ๒๕๓๐ 

 

เรื่อง : อานันท์ นาคคง คณะดุริยางคศาสตร์ มหาวิทยาลัยศิลปากร
ภาพ : กองบรรณาธิการ

Hits: 162