ศาสตราจารย์เกียรติคุณ ประหยัด พงษ์ดำ ครูแห่งวงการศิลปะภาพพิมพ์

รำลึกถึง ศาสตราจารย์เกียรติคุณประหยัด พงษ์ดำ ครูแห่งวงการศิลปะภาพพิมพ์ ที่นอกจากจะสร้างสรรค์ผลงานได้รางวัลระดับโลกแล้ว ยังมุ่งสร้างความเป็นปึกแผ่นและพัฒนาวงการศิลปะไทยสืบสานอุดมการณ์ของศ.ศิลป์ พีระศรี

    เสน่ห์อย่างหนึ่งของงานภาพพิมพ์ด้วยมือคือ งานแต่ละชิ้นจะมีอัตลักษณ์เป็นของตนเอง แม้จะอยู่ใน Edition เดียวกันก็จะมีความแตกต่างกันไป มากบ้าง น้อยบ้าง ...แต่จะไม่มีงานชิ้นใด ที่เหมือนกัน ๑๐๐% แม้แต่ชิ้นเดียว

     จิตวิญาณแห่งความเป็นครู

    ท่ามกลางกลิ่นสีและหมึกพิมพ์ กว่า ๔๐ ปี ที่ศาสตราจารย์เกียรติคุณประหยัด พงษ์ดำ ได้ให้ความรักให้ความรู้ สั่งสอนศิษย์และคิดค้นเทคนิคใหม่ๆ ในศิลปะภาพพิมพ์ ท่านเป็นหนึ่งในลูกศิษย์ของปรมาจารย์ศาสตราจารย์ ศิลป์ พีระศรี ที่ก้าวตามรอยและสืบทอดเจตนารมณ์ของปรมาจารย์ ปูชนียบุคคลผู้สร้างความเป็นปึกแผ่นแก่วงการศิลปะไทยในการสืบทอดอุดมการณ์ของศาสตราจารย์ศิลป์ในการพัฒนาวงการศิลปะไทย

    ศาสตราจารย์เกียรติคุณประหยัด พงษ์ดำ หรือที่ลูกศิษย์ลูกหามักเรียกท่านว่าอาจารย์ประหยัด เกิดเมื่อวันที่ ๒๘ ตุลาคม .. ๒๔๗๗ ที่บ้านบางน้ำเชี่ยว อำเภอพรหมบุรี จังหวัดสิงห์บุรี ท่านมีความสนใจเรื่องการวาดภาพมาตั้งแต่เด็กๆ ก่อนได้เข้าศึกษาวิชาศิลปะที่โรงเรียนเพาะช่างและมหาวิทยาลัยศิลปากร ขณะเรียนอยู่ชั้นปีที่ ได้รับความไว้ใจจากศาสตราจารย์ศิลป์ พีระศรี ให้ช่วยสอนวิชาพื้นฐานทางศิลปะให้แก่นักศึกษาชั้นปีที่ ซึ่งอาจารย์ประหยัดทำได้ดี เป็นที่พอใจแก่ศาสตราจารย์ศิลป์ พีระศรี เป็นอย่างมาก เมื่อจบการศึกษาปริญญาตรีศิลปบัณฑิต (จิตรกรรม) ในปี .. ๒๕๐๐ ท่านจึงได้รับการบรรจุเข้ารับราชการเป็นอาจารย์ประจำที่มหาวิทยาลัยศิลปากร หลังจากเป็นอาจารย์อยู่ระยะหนึ่ง ท่านได้สอบชิงทุนรัฐบาลอิตาลีไปศึกษาศิลปะที่สถาบันประณีตศิลป์แห่งกรุงโรม ประเทศอิตาลี โดยไม่ต้องเรียนชั้นปีที่ และ เหมือนคนอื่นๆ แต่ข้ามไปเรียนชั้นปีที่ เลย แถมยังทำคะแนนสูงสุดและสร้างชื่อเสียงในการสร้างสรรค์งานศิลปะ โดยได้รับรางวัลในการแสดงงานจากประเทศอิตาลีมากมาย เมื่อจบหลักสูตร Diploma of Fine Arts จาก L’Accademia di belle Arti di Roma ในปี .. ๒๕๐๔ ท่านได้กลับมารับราชการเป็นอาจารย์ที่มหาวิทยาลัยศิลปากร ได้รับเกียรติให้ดำรงตำแหน่งหัวหน้าภาควิชาภาพพิมพ์ คณบดีคณะจิตรกรรมประติมากรรมและภาพพิมพ์ ดำรงตำแหน่งผู้อำนวยการโครงการจัดตั้งหอศิลป์ มหาวิทยาลัยศิลปากร ถ่ายทอดวิชาให้ลูกศิษย์อย่างต่อเนื่องมาจนเกษียณอายุราชการในปี .. ๒๕๓๘

    อาจารย์ประหยัด พงษ์ดำ เป็นศิลปินผู้สร้างสรรค์งานศิลปะอย่างโดดเด่น ชื่อเสียงของท่านเป็นที่รู้จักทั้งในประเทศและนานาชาติ ท่านได้รับการยกย่องเชิดชูเกียรติเป็นผู้มีผลงานดีเด่นทางด้านวัฒนธรรมประจำปี .. ๒๕๓๙ ได้รับยกย่องเชิดชูเกียรติให้เป็นศิลปินแห่งชาติ สาขาทัศนศิลป์ (ภาพพิมพ์)ประจำปี .. ๒๕๔๑ และได้รับการเชิดชูดุษฎีบัณฑิตกิตติมศักดิ์ (ภาพพิมพ์) จากมหาวิทยาลัยศิลปากรในปี .. ๒๕๔๓

    อาจารย์ประหยัด พงษ์ดำ ได้คิดค้นสร้างสรรค์กรรมวิธีภาพพิมพ์ด้วยเทคนิควิธีแปลกใหม่ อันเป็นคุณประโยชน์อย่างมากต่อวงการศิลปะภาพพิมพ์ รวมทั้งยังเป็นผู้ริเริ่มออกแบบดวงตราไปรษณียากรของไทยให้มีความงดงาม โดยนำเอกลักษณ์ของไทยที่มีแบบอย่างในทางศิลปวัฒนธรรมที่งดงามมาออกแบบเป็นดวงตราไปรษณียากร จนได้รับรางวัลทั้งในและต่างประเทศ

 

    ผลงานศิลปะของอาจารย์ประหยัด มีเอกลักษณ์เฉพาะตัว อิทธิพลในการสร้างงานของอาจารย์มาจากวัยเด็กที่อยู่ในสภาพแวดล้อมแบบชนบท มีความผูกพันกับรูปทรงของสัตว์ประเภทต่างๆ ภาพแม่ลูก ภาพสัตว์ต่างๆ เช่น ไก่ แมว ม้า ปลา นกฮูกหรือนกเค้าแมว ฯลฯ ล้วนแล้วแต่ใช้เทคนิคพิเศษในการสร้างสรรค์ให้ดวงตาของสัตว์ในภาพเป็นสีทองแวววาว แม้ว่าบางภาพผ่านกาลเวลามาร่วมสี่สิบปีแล้วสีทองยังสวยสุกใส

    ท่านฝากผลงานในวงการศิลปะไว้มากมาย แม้ว่าจะเกษียณอายุราชการไปแล้ว ท่านยังรับเชิญเป็นอาจารย์สอนพิเศษที่คณะจิตรกรรมประติมากรรมและภาพพิมพ์ จนกระทั่งจากไปอย่างสงบเมื่อวันที่ ๑๙ กันยายน ๒๕๕๗ สิริอายุอายุ ๗๙ ปี แม้ว่าอาจารย์ประหยัด พงษ์ดำ จะจากไปแล้ว ผลงานอันทรงคุณค่าของท่านจะปรากฏอยู่ให้คนรุ่นหลังได้ศึกษาและชื่นชมไปอีกนานดังคำกล่าวของ ศาสตราจารย์ศิลป์ พีระศรี ในภาษาอิตาลีที่ว่า Ars Longa Vita Brevis “ศิลปะยืนยาว ชีวิตสั้น”   

    ผลงานที่ภาคภูมิใจที่สุดในชีวิตของท่าน คือการได้รับใช้เบื้องพระยุคลบาทพระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช บรมนาถบพิตร ในการที่ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เป็นหนึ่งในจิตรกรที่เขียนภาพประกอบหนังสือพระมหาชนก และได้รับพระมหากรุณาธิคุณให้ออกแบบลวดลายพื้น และเขียนภาพเพดานพระวิหารหลังใหม่วัดโสธรวรารามวรวิหาร จังหวัดฉะเชิงเทรา ซึ่งนอกจากออกแบบแล้วอาจารย์ ประหยัด ยังปีนนั่งร้านขึ้นไปเขียนภาพเพดานบางส่วนเองโดยมีทีมงานช่างฝีมือช่วยกันเขียนตามที่อาจารย์ได้ออกแบบไว้ ภาพเขียน เหล่านั้นได้ถูกจำลอง และนำมาจัดแสดงไว้ในหอศิลป์ที่เขาใหญ่ ที่อาจารย์ประหยัดได้สร้างขึ้นเพื่อรวบรวมผลงานศิลปะดีๆ ให้อยู่ในประเทศไทย

    นอกจากนั้นยังสามารถไปหาชมผลงานของท่านได้ที่พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ ถนนเจ้าฟ้า และมีพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ ศิลป์ พีระศรี ซึ่งปัจจุบันผลงานของท่านได้กระจายไปทั่วโลกหลายชิ้นอยู่ที่ยุโรป และบางชิ้นอยู่ที่ญี่ปุ่น

    ผลงานที่มีคุณค่าของอาจารย์ประหยัดได้ทำให้ท่านได้รับรางวัลและเกียรติยศมากมาย อาทิ ได้รับเลือกให้เป็นศิลปินเกียรติยศ สาขาภาพพิมพ์ จากสถาบันศิลปะ กรุงฟลอเรนซ์ ประเทศอิตาลี โดยรัฐบาลอิตาลี ปี ๒๕๐๖ ได้รับเกียรติเป็นศิลปินชั้นเยี่ยมในการแสดงศิลปกรรมแห่งชาติในประเทศไทยด้วยได้รับรางวัลเกียรตินิยมอันดับ ประเภทภาพพิมพ์ในการแสดงศิลปกรรมแห่งชาติในประเทศไทย หลายครั้งหลายครา ท่านเป็นคนโอบอ้อมอารี สุภาพ อ่อนน้อมถ่อมตน เป็นที่เคารพรักของคนรอบข้าง ท่านได้ทุ่มเทอุทิศตนทำงานอย่างเสียสละทำงานให้กับสาธารณประโยชน์มากมาย โดยสร้างประติมากรรมมอบให้แก่ วัดต่างๆ อีกทั้งท่านได้มอบภาพให้องค์กรการกุศลต่างๆ เช่น โรงพยาบาล มหาวิทยาลัย สภากาชาดไทย รวมถึงมูลนิธิรัฐบุรุษ พลเอก เปรม ติณสูลานนท์ เป็นประจำ เพื่อการประมูลภาพ หารายได้เป็นทุนการศึกษาแก่เยาวชนของชาติ อีกทั้งยังได้มอบผลงาน ชามตราไก่ เป็นสมบัติทางศิลปะชิ้นสุดท้ายให้กับมหาวิทยาลัยราชภัฏสวนดุสิต ศูนย์ลำปาง เป็นต้น

    ในช่วงที่เกิดเหตุการณ์น้ำท่วมใหญ่ในปี .. ๒๕๕๔ ครอบครัวของอาจารย์ประหยัดต้องย้ายจากกรุงเทพฯ ไปอยู่ที่ชลบุรีอยู่นานเป็นเดือน ด้วยบรรยากาศสงบเงียบทำให้รู้สึกเกิดสมาธิในการทำงานเป็นอย่างดี หลังจากนั้นท่านจึงได้คิดหาสถานที่เหมาะๆ ในต่างจังหวัด สร้างบ้านพัก สตูดิโอ และแกลเลอรี่สำหรับแสดงงานศิลปะ หลังจากไปดูที่ดินหลายแห่ง ก็ได้พบทำเลที่ถูกใจที่เขาใหญ่ ใช้เวลา ปี กับงบประมาณกว่า ๔๐ ล้านบาท (ซึ่งล้วนได้จากการขายภาพทั้งสิ้น) จนสำเร็จเป็นบ้านศิลปินแห่งชาติ ศาสตราจารย์เกียรติคุณประหยัด พงษ์ดำ และหอศิลป์ Palazzo Pavone ซึ่งได้รวบรวมและจัดแสดงงานศิลปะผลงานของอาจารย์ประหยัดไว้ ตั้งแต่สมัยยังเป็นนักศึกษา มีงานศิลปะหลายรูปแบบทั้งภาพเขียนสีน้ำมัน ภาพเขียนสีน้ำ ภาพพิมพ์สีน้ำมัน ภาพพิมพ์สีน้ำ งานประติมากรรม งานแกะสลัก โดยทำพิธีเปิดอย่างเป็นทางการเมื่อวันที่ ๑๕ มีนาคม ๒๕๕๗

    ผู้ที่รักและสนใจงานศิลปะ สามารถไปชมผลงานของท่านได้ที่หอศิลป์ Palazzo Pavone ถนนธนะรัชต์ กม. ๑๒ ตำบลขนงพระ อำเภอปากช่อง จังหวัดนครราชสีมา ติดต่อสอบถามรายละเอียดได้ที่หมายเลขโทรศัพท์ ๐๘ ๑๔๒๗ ๘๙๐๗ เปิดให้เข้าชมทุกวันเวลา ๐๙.๐๐-๑๖.๓๐ . (หยุดวันพุธ) โดยไม่เก็บค่าเข้าชม ตามเจตนารมณ์ของอาจารย์ประหยัดที่อยากให้เยาวชนและผู้ที่สนใจงานศิลปะได้ชมเพื่อการศึกษา ที่นี่มีบริการบ้านพักท่ามกลางบรรยากาศธรรมชาติ มีร้านอาหาร ร้านกาแฟ และร้านจำหน่ายของที่ระลึก โดยรายได้นำมาใช้ในการดูแลรักษาหอศิลป์ Palazzo Pavone ให้คงอยู่เพื่อประโยชน์ทางด้านการศึกษาศิลปะได้ตลอดไป

    ความรักความผูกพันอาจารย์ศิษย์ ต้นแบบแห่งแรงบันดาลใจ

    อาจารย์ประหยัด พงษ์ดำ มีความผูกพันกับศาสตราจารย์ ศิลป์ พีระศรี เป็นอย่างมาก ท่านเป็นต้นแบบแห่งความเป็นครู ผู้สร้างแรงบันดาลใจ ทั้งหลายทั้งปวงให้แก่ศิษย์ ท่านรักนักเรียนเสมือนลูก ทุ่มเทสอนศิลปะอย่างจริงจังแบบไม่รู้จักเหน็ดเหนื่อย นักเรียนคนไหนที่ไม่มีเงินซื้อสีและอุปกรณ์ท่านก็จะออกให้อาจารย์ประหยัดก็เป็นหนึ่งในนั้น ทั้งท่านยังใช้เงินส่วนตัวจ้างอาจารย์ประหยัดซึ่งเรียนอยู่ปี ให้มาช่วยสอนนักศึกษาขั้นพื้นฐานเพื่อให้อาจารย์ปะหยัดมีรายได้ แม้แต่ภาษาอังกฤษศาสตราจารย์ ศิลป์ พีระศรี ก็เป็นคนสอนให้อาจารย์ประหยัดด้วยตัวเอง ครั้งหนึ่งที่อาจารย์ประหยัดเรียนที่อิตาลี ศาสตราจารย์ ศิลป์ พีระศรี ไปประชุมที่เวียนนา จึงได้แวะมาเยี่ยมอาจารย์ประหยัด ตอนนั้นอาจารย์ประหยัด ต้องทำหนังสือประวัติศิลปินโกแกง แต่ว่าตำราหายากมีแต่ภาษาอิตาเลียนและภาษาฝรั่งเศส ผ่านไปไม่ถึงเดือน ศาสตราจารย์ ศิลป์ พีระศรี พิมพ์ประวัติโกแกงมาให้เป็นภาษาอังกฤษอย่างละเอียด ท่านแอบพิมพ์ทั้งๆ ที่นอนป่วยอยู่ที่โรงพยาบาล เป็นความซาบซึ้งที่อาจารย์ประหยัดจำได้ไม่รู้ลืม ด้วยวิญญาณของความเป็นครูอย่างแท้จริงที่อาจารย์ประหยัดได้ซึมซับมา ท่านจึงได้ดูแลลูกศิษย์ และช่วยหางานสร้างรายได้ให้แก่ลูกศิษย์เฉกเช่นเดียวกับความเมตตาที่ท่านเคยได้รับ

 

เรื่อง : กัลยาณมิตร นรรัตน์พุทธิ
ภาพ : กองบรรณาธิการ

Hits: 4085